Д.Өлзий-Оршихын хит бүтээлүүд ба эрхийн чимээгүй түүх

Заримдуу хүний амьдралд зүгээр нэг аялгуу болж үлддэггүй. Тэд цаг хугацааг хадгалж, дурсамжийг сэргээж, хэзээ ч үгүй болохгүй мэт санагдах мэдрэмжийг өгдөг.“Хайрын бурхан”, “Дурлаж бичсэн захидал” зэрэг дуунууд бол яг ийм төрлийн бүтээлүүд. Монголчуудын олон үеийн сэтгэлд хадгалагдсан эдгээр аялгууг бид ихэвчлэн зөвхөн мэдрэмжийн түвшинд хүлээн авдаг. Харин тэдний цаана оршиж буй эрхийн бүтэц, эзэмшлийн тухай бодох нь тун ховор.

Гэтэл бодит байдал дээр эдгээр дуунуудын амьдрал зөвхөн уран бүтээлээр хязгаарлагддаггүй. Тэд хууль зүйн болон эдийн засгийн тодорхой бүтэц дотор оршиж, удирдагдаж, дахин дахин “амилж” байдаг. Хөгжмийн зохиолч Д.Өлзий-Оршихын бүтээсэн 20 орчим хит дууны хувьд энэ бүтэц илүү тодорхой харагддаг. Учир нь тэдгээр бүтээлийн ашиглалтын буюу эдийн засгийн эрхийг өнөөдөр Ш.Норжинбат эзэмшиж байна.

Энэ нь олон хүнд эхэндээ ойлгомжгүй санагдаж магадгүй. Яагаад гэвэл бид дууг зохиогчтой нь шууд холбож ойлгодог. Хэн бичсэн, хэн аялгууг нь бүтээсэн, хэн дуулсан гэдгийг мэддэг ч “хэний эрх вэ” гэдгийг тэр бүр асуудаггүй. Гэвч хөгжмийн салбарын бодит дүр зураг арай өөр. Нэг дууг нэг хүн бүтээж болно, харин түүний эдийн засгийн амьдралыг өөр хүн удирдах боломжтой байдаг.

Ш.Норжинбат эдгээр бүтээлийг эзэмшдэг гэдэг нь тухайн дуунуудыг зах зээлд хэрхэн ашиглах, хэнд ямар нөхцөлөөр лиценз олгох, ямар үнээр ашиглуулах, тэдгээрээс бий болох орлогыг хэрхэн удирдах зэрэг шийдвэрүүдийг гаргах эрхийг хэрэгжүүлж байна гэсэн үг. Харин энэ бүхний зэрэгцээ нэг зүйл огт өөрчлөгддөггүй. Тэр бол зохиогчийн амьны эрх. Д.Өлзий-Орших бол эдгээр бүтээлийн цорын ганц зохиогч хэвээр. Түүний нэр, түүний уран бүтээлийн мөн чанар, бүтээлийн бүрэн бүтэн байдал хууль зүйн хувьд хамгаалагдсан хэвээр үлдэнэ.

Энэ ялгаа нь хөгжмийн эрхийн хамгийн чухал суурь ойлголтын нэг юм. Бүтээл ба эзэмшил хоёр заавал нэг хүнд төвлөрөх албагүй. Харин тэд салангид оршиж, харилцан уялдаатайгаар нэг бүтээлийн амьдралыг үргэлжлүүлдэг.

Үүнийг илүү өргөн хүрээнд харвал, энэ кейс нь зөвхөн нэг зохиолч, нэг эрх эзэмшигчийн тухай биш юм. Харин бүтээлийн “хоёр дахь амьдрал”-ын тухай ойлголтыг харуулж байна. Дуу анх төрөхдөө уран бүтээлчийн сэтгэлээс гардаг. Харин түүний дараагийн амьдрал зах зээлд хэрхэн ашиглагдах, хэр удаан оршин тогтнох, ямар үнэ цэнэ бий болгох нь эрхийн менежментээс шууд хамаардаг.

Монголын хөгжмийн салбарт энэ хоёр дахь шат ихэнхдээ сул байдаг. Олон гайхалтай бүтээлүүд бий ч тэдгээрийн эрхийн бүтэц тодорхойгүй, гэрээ хэлцэл нь системгүй, ашиглалт нь хяналтгүй байдаг нь нийтлэг. Үүний улмаас бүтээлүүд бодит эдийн засгийн үнэ цэнээ бүрэн гаргаж чадалгүй, зөвхөн дурсамж болон үлдэх тохиолдол цөөнгүй.

Харин Д.Өлзий-Оршихын бүтээлүүдийн энэ жишээ нь өөр зураг харуулж байна. Эрхийн тодорхой бүтэц, эзэмшлийн зохион байгуулалт бий болсон үед дуу зөвхөн өнгөрсөн үеийн дурсамж биш, харин одоо ч үргэлжилж буй эдийн засгийн идэвхтэй нэгж болж хувирдаг. Тэд лицензжиж, ашиглагдаж, шинэ контекстэд орж, шинэ сонсогчдод хүрсээр байдаг.

Эцэст нь хэлэхэд, бид дууг сонсохдоо “энэ дуу хэнийх вэ” гэж боддоггүй. Тэр дуу биднийх мэт санагддаг. Гэвч бодит байдал дээр нэг хүн түүнийг бүтээж, нөгөө хүн түүний эдийн засгийн амьдралыг удирдаж байдаг. Энэ хоёр давхарга нийлж байж л бүтээл мартагдахгүй, зах зээлд амьд хэвээр үлддэг.

Тиймээс асуулт өөрчлөгдөж байна. Дуу хэнийх вэ гэдгээс илүүтэй, тэр дууг хэн үргэлжлүүлэн амьдруулж байна вэ гэдэг нь илүү чухал болж байна.

‍